منبت کاری

انواع منبت کاری چوب

انواع منبت کاری از نظر ابعاد و اندازه کار

منبت کاری می تواند به صورت یک تکه یا چند تکه انجام شود. هرگاه منبت کاری بر روی چوب بزرگ یک تکه انجام شود، منبت یک تکه و هرگاه منبت کاری بر روی تکه های کوچکی انجام شود، منبت چند تکه خواهد بود. به عنوان مثال بدنه چوبی یک مبل استیل با منبت کاری قسمت های مختلف مانند پایه ها، دسته و تاج به صورت یک تکه و اتصال آنها با یکدیگر ساخته می شود.

monabbat-pic-9

تصویر: منبت کاری یک تکه و چند تکه در تاج یک بوفه

انواع منبت کاری از نظر روش کنده کاری

به طور کلی، کنده کاری بر روی چوب به 2 صورت انجام می گردد که عبارتند از حکاکی و برجسته نمایی.

کنده کاری به روش حکاکی، با گود کردن طرح در داخل چوب انجام می گیرد بطوریکه نقش روی چوب پایین تر از سطح زمینه قرار گیرد. در حالی که در برجسته نمایی، طرح مورد نظر به صورت برجسته بر روی چوب کنده کاری می گردد.

روش برجسته نمایی بر حسب حجم کنده کاری، به 4 نوع مختلف تقسیم می شود که عبارتند از:

منبت سطحی :که در آن نقش برجسته از سطح زمینه کار بیرون نیامده و با حاشیه کنار کادر هم سطح است.

منبت نیمه عمیق: که در آن نقش برجسته از سطح زمینه کار بالاتر می آید
منبت عمیق: که در آن برجستگی ها زیاد شده و رویه کار کاملا بیرون می زند
پیکره:که در آن تمامی نقش برجسته از سطح کار بیرون آمده و در واقع کار زمینه ندارد

در شکل زیر یک اثر منبت کاری عمیق نشان داده شده است که قسمتی از آن بصورت حجم از سطح کار خارج شده است. با این حال در این کار می توان انواع مختلف منبت کاری سطحی، نیمه عمیق و عمیق را به خوبی در آن مشاهده نمود.

monabbat-pic-8

تصویر (1): انواع مختلف منبت کاری سطحی، نیمه عمیق و عمیق در یک تابلوی هنری

monabbat-pic-10

تصویر (2):منبت کاری چهره استاد شهریار به شیوه پیکره تراشی

monabbat-pic-1

تعریف منبت کاری

در صنایع تزیینی چوب، هنر کنده کاری نقوش بر روی چوب را منبت کاری (Wood Carving) می گویند و منبت كار (Wood Carver) نیز كسی است كه عمل كنده كاری روی چوب را انجام می دهد؛ هر چند نقاشان و معماران نیز نقشی را كه اندكی از زمینه خود بلندتر باشد منبت می گویند. به طور معمول، منبت كار در طبیعت تصرف می كند و تخیل خود را بر چوب اعمال می كند، زیرا با وجودی که در طراحی گل و شاخه و برگ های منبت کاری، از طبیعت الهام گرفته می شود اما مانند آنها در طبیعت موجود نیست.

 منبت کاری چوب، هنری است مشتمل بر حکاکی و کنده کاری بر روی چوب براساس نقشه های طراحی شده که منبت کار با استفاده از ابزار منبت این طرح را براساس مهارت خود و نوع طرح در مدت زمان معینی کنده کاری می کند.

در هنر منبت، هنرمندان منبت کار با چند قلم و اسکنه ای فلزی ذهنیات خود را با خطوط کوفی، نقوش اسلیمی، ختایی و گل، مرغ، شیر، فیل، طرح های هخامنشی و … بر روی چوب کنده کاری می کنند.

در منبت کاری چوب، طرح و نقش بصورت برجسته روی زمینه کار قرار می‌گیرد. البته در برخی دیگر از رشته‌ های هنری چوبی مثل خراطی، ابزار زنی، معرق کاری نیز نوعی کنده کاری اجرا می‌شود، اما نمی‌توان به آنها عنوان منبت کاری اطلاق نمود، زیرا منبت کاری، نوعی کنده کاری غیرهمگن برای رسیدن به نقش برجسته مطابق با طرح های مورد نظر است.

monabbat-pic-1

 

 

 

 

 

 

 

 تصویر (1): طرح منبت کاری اسلیمی بر روی یک درب چوبی

monabbat-pic-2

 

 

 

 

 

 

 

تصویر (2): طرح منبت کاری اروپایی بر روی چارچوب یک پنجره چوبی

monabbat-pic-3

 

 

 

 

 

 

 

تصویر (3): طرح منبت کاری تایلندی بر روی یک تابلوی چوبی

monabbat-pic-4

 

 

 

 

 

 

 

تصویر (4): طرح منبت کاری روسی به صورت پیکره تراشی

monabbat-pic-7

تاریخچه منبت کاری

شاید بتوان آغاز تاریخ منبت كارى را زمانى دانست كه نخستین بار انسان با ابزارى برنده، چوبى را تراشیده است.به استناد تاریخ، تعداد بسیار اندکی از اشیاء چوبی منبت کاری شده از دوران اولیه بشر به جا مانده است، زیرا چوب عمر زیادی نداشته و پس از مدتی نه چندان طولانی، بر اثر گرما، رطوبت یا سایر فعل و انفعالات، پوسیده یا بر اثر آتش سوزی تبدیل به خاکستر می شود.

قدیمی ترین نمونه منبت کاری شده، تندیس چوبی نیم متری معروف به «شیخ آل بلد» است که متعلق به 2500 سال قبل از میلاد بوده و در منطقه «کارناک» مصر در سال 1860 کشف شده است.

monabbatkari

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر: پیکره چوبی «شیخ آل بلد» مربوط به 2500 سال ق.م، که در موزه قاهره نگهداری می شود

همچنین قدیمی ترین مجسمه جلوی کشتی که تا امروز محفوظ مانده، سر اژدهای خوفناکی است که بر روی کشتی «وایکینگ ها» قرار دارد. کشتی های بسیاری در کشور اسپانیا با کنده کاری های مختلفی که از سینه تا انتهای کشتی را در بر می گرفت تزئین می شدند. در کتاب عهد عتیق نیز از مبلمان و اسباب و اثاثیه های چوبی منبت کاری یاد شده است.

monabbat-pic-6

 

 

 

 

 

 

تصویر: سر چوبی اژدهای کشتی وایکینگ ها مربوط به 850 سال ق.م

«میکل آنژ» و «دوناتلو»، قطعات چوبی بسیاری را برای کلیساها و قصرها کنده کاری کرده اند.

«گرینلینگ گیبونز»، منبت کار انگلیسی _ آلمانی تبار، مجموعه نفیسی از کنده کاری های زیبا برای پادشاهان انگلیس ساخته است. مهارت و استادی وی در زمینه منبت کاری گلها، شاخه و برگها و میوه ها، بی همتا بوده است.

monabbat-pic-7

 

 

 

 

 

 

 

تصویر: یکی از شاهکارهای هنری «گرینلینگ گیبونز»

در ایران نیز منبت کاری یکی از ارزشمندترین هنرهای سنتی بوده است. در میان آثار سنگی شوش و تخت جمشید، پاره ای کنده کاری ها روی چوب دیده می شود. در دوره ساسانى از رویه کوبی با نقش های هندسی و انتزاعی بر روی كلاف هاى چوبى منبت استفاده می شده است. بعد از ظهور اسلام و با توجه به گسترش ساخت مراکز و مساجد اسلامی، هنرمندان ایرانی جزء اولین کسانی بودند که تمامی توان و استعداد خویش را صرف تزئین مساجد کردند و به موازات هنر نمائی معماران، کاشی کاران، سنگ تراشان، گچ برها و منبت کاران نیز جذب فعالیت در این زمینه شدند و آثاری بسیار ارزنده ای را به وجود آوردند. از آن دوره انواع ضریح ها و منبرهای منبت کاری شده به جای مانده است.

قدیمی ترین اثر منبت موجود در ایران که متعلق به نیمه اول قرن سوم هجری است، یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیراز است که در دوره «عمر ابن لیث صفاری» ساخته شده و دارای زیرسازه ای از چوب تبریزی بوده و روی آن با خلال هایی از چوب گردو و نقوش پرضلع بسیار زیبایی زینت شده است. اما اوج شکوفایی این هنر باستانی در میان صنعت گران در زمان صفوی بوده است. آثار این دوره در مراکز مهمی همانند مقبره های امامان یا منبرها، رحل های قرآن، دسته های خنجر، ستون های چوبی مساجد و زیارتگاه های اصفهان و قزوین به وضوح دیده می شود.

نمونه دیگری از شاهکارهای آن دوره که اکنون دست نخورده باقی مانده است، درب مدرسه شاه سلطان حسین صفوی و درب بسیار زیبای آرامگاهی متعلق به شاهزاده حسین از دوره شاه طهماسب قزوین است.

منبت کاری در حال حاضر همچون صنایع دستی دیگر، در گوشه و کنار کشور به خصوص در شهرهای اصفهان، شیراز، آباده، شاهرود، گلپایگان و تهران به حیات خود ادامه می دهد.